انسان مطلوب

شاخصه های انسان مطلوب

بررسی ویژگی های انسان مطلوب نظام آموزش و پرورش

بررسی ویژگی های انسان مطلوب نظام آموزش و پرورش در...

نظام آموزش و پرورش به طور بالقوه یکی از محوری ترین و تعیین کننده ترین نهادها در تحقق مفاد سند چشم انداز توسعه کشور محسوب می شود. اما ایفای نقش مناسب در این زمینه مستلزم دارا بودن رهنمودها و خطوط کلی در قالب برنامه جامع توسعه نظام آموزش و پرورش کشور است که از آن تحت عنوان سند ملی آموزش و پرورش یاد می شود. در عین حال توجه به این واقعیت نیز بسیار حیاتی است که هر برنامه در حوزه نظام آموزش و پرورش کشور در راستای تحقق سند توسعه کشور مستلزم دارا بودن برداشت مشخص در خصوص انسان مطلوب برای نظام آموزشی می باشد. به عبارت روشن تر نقطه آغاز حرکت به سمت طراحی برنامه جامع توسعه نظام آموزشی و تدوین سند ملی، ترسیم چشم انداز نظام تعلیم و تربیت در ارتباط با انسان مطلوب می باشد. براساس مدل اجرایی مطالعه، ترسیم سیمای انسان مطلوب به عنوان گام نخست و در حقیقت قلب فرایند تدوین سند ملی محسوب شده است که بدون تعیین و تکلیف در این زمینه، نمی توان عناصر و مولفه های مختلف نظام آموزشی را مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار داد.

یکی از اساسی ترین وظایف هر نظام تربیتی ارایه تصویری روشن از انسان مطلوب می باشد، از آن جایی که آموزش و پرورش به عنوان محور توسعه پا یدار، وظیفه تربیت نیروی انسانی مطلوب و ماهر جهت کار و تلاش در بازار پرخطر جهانی و تداوم آموزش آن ها را به همراه سایر نهادها و سازمان ها به عهده دارد، با تدوین یک سند ملی در مورد توسعه آموزش ها می تواند نیروی انسانی کشور را برای ورود به عصر دانایی و تبعات ناشی از این ورود در چهار بعد فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آماده کند. سند ملی آموزش و پرورش که همان طرح جامع توسعه آموزش و پرورش در افق 20 ساله می باشد و دربردارنده سیاست ها و راهبردهایی است که باید در قالب برنامه های میان مدت و کوتاه مدت به اجرا گذاشته شود. بنابراین آن چه که در راستای سند ملی آموزش و پرورش مسأله اصلی را تشکیل می دهد عبارت است از: بررسی ویژگی های انسان مطلوب نظام آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران در افق بیست ساله (1384 1404).

این طرح در عین حال درصدد تحقق هدف های فرعی زیر بوده است:

1) بررسی ویژگی های انسان مطلوب در سایر کشورها، مجامع و سازمان های بین المللی

2) بررسی ویژگی های منعکس شده در انسان مطلوب در اسناد و مدارک رسمی کشور

3) بررسی ویژگی های انسان مطلوب در آیینه منابع و متون دینی

4) بررسی ویژگی های انسان مطلوب در چشم انداز آینده پژوهی

5) تلفیق بررسی های مطالعات اسنادی در خصوص ویژگی های انسان مطلوب.

در راستای هدف های عمده و اصلی طرح، مجموعه ای از سوالات پژوهشی به شرح زیر مورد توجه قرارگرفته است:

1) ویژگی های قابل استخراج برای انسان مطلوب از مطالعات تطبیقی کدامند؟

2) ویژگی های قابل استخراج از اسناد و مدارک رسمی توسعه کشور برای انسان مطلوب کدامند؟

3) ویژگی های قابل استخراج برای انسان مطلوب از منابع و متون دینی کشور کدامند؟

4) ویژگی های قابل استخراج برای انسان مطلوب از اسناد و مدارک قانونی و مصوب کشورکدامند؟

5) ویژگی های قابل استخراج برای انسان مطلوب ازمطالعات آینده پژوهشی کدامند؟

6) ویژگی های انسان مطلوب نظام تعلیم و تربیت بر اساس تلفیق بررسی ها و مطالعات اسنادی چیست؟

● تعریف مفاهیم اصلی طرح

مفاهیم عمده به کار رفته در این پژوهش عبارتند از: انسان مطلوب، نظام آموزش و پرورش و سند چشم انداز

▪ انسان مطلوب و ویژگی های آن:

منظور از انسان مطلوب در این پژوهش فردی است که با بهره گیری و استفاده از فرصت ها و امکانات نظام آموزشی بتواند با توجه به تغییر و تحولات آینده ویژگی ها و مهارت های لازم را برای زندگی کسب کند. یا به عبارت دیگر انسان مطلوب دانش آموخته ای است که به عنوان برون داد نظام آموزش و پرورش محسوب می شود. از این رو شناسایی ویژگی های محصول یا برون داد نظام آموزشی، صرف نظر از مقاطع تحصیلی و ارایه تصویری از آن، منظور اصلی را تشکیل می دهد.

منظور از ویژگی های انسان مطلوب، ویژگی های عمومی است که فرد پس از طی دوره های آموزش رسمی از طریق نظام آموزشی کشور کسب می کند.

▪ نظام آموزش و پرورش:

در این پژوهش منظور از نظام آموزش و پرورش مجموعه دوره های تحصیلی رسمی از پیش دبستان تا پایان دوره متوسطه است.

ـ مفروضات پژوهش

مطالعه حاضر هنگامی انجام شده که بحث درباره پیش فرض های مربوط به تدوین ویژگی های انسان مطلوب در کمیته مطالعات نظری طرح تدوین سند ملی آموزش و پرورش هنوز آغاز نشده است.

گروه پژوهشی براساس برداشت های اجمالی و دیدگاه نظری مورد قبول خود و نیز در قالب بحث های انجام شده در گروه های متمرکز ( Focus groups) طرح پژوهشی و نیز بحث و تبادل نظر با کمیته ناظر بر پژوهش، موارد زیر را به عنوان پیش فرض های تحقیق حاضر پذیرفته است:

1) نگرش مبتنی بر تربیت اسلامی بر کلیه شیون و ابعاد تربیت در نظام آموزش و پرورش حاکم است.

ابعاد مختلف تربیت، همچون بعد اجتماعی، علمی، میان فرهنگی و ... در چارچوب اهداف و غایات تعلیم و تربیت اسلامی تعبیر و تفسیر می شوند. تربیت دینی نیز به معنی یک بعد از ابعاد تربیتی و در کنار ابعاد دیگر مدنظر نیست، بلکه همچون چتری گسترده بر سایر ابعاد، روح تربیت را در برمی گیرد؛ هرچند تربیت دینی اخلاقی (اعتقادی) به معنای خاص نیز با هدف ایجاد ویژگی های شناختی، عاطفی و رفتاری در حوزه دینی به طور ویژه مورد توجه و تأکید است. لذا ویژگی های مطرح در سایر ساخت ها نیز باید با آن چه که جزء محکمات تربیت اسلامی است، طراز شود و تعارض ها حل و فصل شود.

2) غایت (هدف اصلی) نظام تربیتی در کشور ایران (با الهام از ارزش های دینی، فرهنگی و اجتماعی) پرورش عبد صالح است؛ از این رو با بهره گیری منابع متعدد و متنوع برای تدوین ساحت ها و ابعاد تربیتی در این مطالعه تلاش می شود، این ساحت ها، ابعاد و ویژگی ها به گونه ای بررسی و تحلیل شوند که بتوان اشارات مؤثری برای تهیه سند ملی و به تبع آن طراحی و تدوین اهداف، سیاست ها و برنامه های آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران از آن ها به دست آورد.

3) تبلور روح دینی از دو طریق صورت می پذیرد:

الف) از طریق مستقیم:

رجوع به آن و منابع دینی برای شناسایی ویژگی های انسان مطلوب و استفاده از نتایج آن به عنوان ملاک تشخیص تعارض با یافته های سایر منابع.

ب) غیرمستقیم:

از آن جا که رجوع به سایر منابع اطلاعاتی و حس استفاده از بصیرت به عمل آمده با مبانی عقل بنیاد دین مبین اسلام، سازگار و هماهنگ است، مطالعه و بررسی سایر منابع نیز در دستور کار مطالعه قرار گرفت تا درک و دریافت از ویژگی های انسان مطلوب متناسب با ویژگی های عصر و زمان کامل تر گردد. همچنین منابع مورد استفاده دیگر یا بعضاً اسناد و مدارکی است که ابتناء بر اسلام به دلیل تعلق به نظام جمهوری اسلامی ایران غیرقابل انکار است (قانون اساسی، سند چشم انداز توسعه کشور).

4) مجموعه آیات و روایات (متون دینی) راهنمای مفید و چارچوب جامع و اساسی برای شناسایی انسان مطلوب می باشد. در مطالعه حاضر، علاوه بر آن چه در پیش فرض نخست مبنی بر وجود نگرش مبتنی بر تربیت اسلامی گفته شد، به طور مستقل و به عنوان یکی از منابع اصلی و اساسی، تلاش می شود با بررسی متون قرآنی و روایات مرتبط با شناخت انسان و ویژگی های او، این تصویر تبیین و ارایه شود.

5) شناسایی ویژگی ها و قابلیت های ضروری انسان برای ورود به هزاره جدید دلمشغولی بسیاری از جوامع پیشرفته و در حال توسعه را تشکیل داده است. از این رو داده ها و مستندات قابل توجهی در سطح بین المللی برای شناسایی این ویژگی ها و انطباق آن ها با مختصات بومی ایران وجود دارد. همچنین مجموعه اقدامات عملی و قانونی در سطح کشور در سطح سازمان ها و نهادهای اجرایی یا حقوقی رهنمودهای مناسبی را می تواند برای شناسایی ویژگی های انسان مطلوب فراهم می آورد.

6) مطالعه آینده نگرانه در کلیه مطالعات چشم انداز انسان مطلوب جاری و ساری است. بررسی ویژگی های انسان مطلوب محصول نظام آموزش و پرورش تنها با توجه به واقعیات موجود در محدوده زمانی حاضر صورت نمی گیرد، بلکه با توجه جدی به مباحث آینده نگری و به ویژه الهام از فلسفه انتظار که در باورهای دینی از جایگاهی قابل توجه برخوردار است، سیمای انسان مطلوب برای جامعه آینده تشریح می شود.

علاوه بر این که این مفروضات، در این تحقیق به عنوان پیش فرض های اولیه و پایه مورد اتکاء بوده اند، برای بهره گیری جامع از این ویژگی ها، مطالعات آتی طرح تدوین سند ملی باید دو مرحله اساسی را طی کند. این دو مرحله عبارتند از:

1) نخست، اعتباربخشی میدانی ویژگی های ارایه شده ( با مشارکت گروه ها ی مختلف ذی صلاح، ذی نفوذ، ذی علاقه، ذی ربط و ذی نفع )

2) دوم، پالا یش، بازنگری و احتمالاً باز تدوین یافته های این طرح با توجه به یافته های کمیته مطالعات نظری که فلسفه و دکترین حاکم بر سند ملی آموزش و پرورش را ارایه خواهد کرد.

● متدولوژی و ساختار طرح:

در پژوهش حاضر ساختار ویژه ای در طرح مورد استفاده قرار گرفته است که ابتدا شکل اجرایی طرح ارایه می شود و سپس به شرح هر یک از این مراحل پرداخته می شود:

در بخش مطالعه جهت یابی، پس از تصویب طرح اولیه، فرایند تهیه و تدوین طرح تفصیلی آغاز شد. به عبارت دیگر در مرحله جهت یابی، بررسی عمیق تری از منابع اطلاعاتی و مستندات در دسترس به عمل آمد و بر مبنای آن طرح تفصیلی ویژه ای که در آن جزییات مطالعه، منابع عمده اطلاعاتی، روش های جمع آوری اطلاعات و ... مشخص شده است، تدوین گردید.

در بخش مطالعه اسنادی، اسناد و مدارک تطبیقی، اسناد و مدارک قانونی، اسناد و مدارک توسعه کشور، منابع و متون دینی، آینده پژوهشی و تحقیقات داخلی مورد بررسی قرار گرفت.

1) در بخش مطالعات اسناد و مدارک تطبیقی، چشم اندازهای آموزش و پرورش در کشورهای مختلف جهان شامل آلمان، ایالات متحده، استرالیا، سوییس، انگلستان، ژاپن، کانادا، آفریقای جنوبی، کره شمالی، چین، مالزی، عربستان سعودی و مراکش مورد بررسی و ویژگی های انسان مطلوب در چشم انداز و مأموریت های انجمن های بین المللی تعلیم و تربیت شامل انجمن نیوزیلندی پژوهش در تعلیم و تربیت، شورای بین المللی تبادل محققان، انجمن کانادایی مطالعه آموزش و پرورش، انجمن کانادایی آموزش و پرورش، انجمن اروپایی پژوهش های تربیتی، انجمن بریتانیایی پژوهش های تربیتی، انجمن بین المللی توسعه مطالعات برنامه درسی، انجمن استرالیایی پژوهش در تعلیم و تربیت، انجمن توسعه پژوهش های تربیتی، انجمن نظارت و برنامه ریزی درسی، انجمن استرالیایی مطالعات برنامه درسی، انجمن استرالیایی مطالعات برنامه درسی و ویژگی های انسان مطلوب در اسناد و بیانیه های سازمان های بین المللی فعال در حوزه آموزش و پرورش شامل سند کمیسیون آموزش و پرورش برای قرن بیست و یکم- سند آموزش و پرورش برای همه، سند آموزش و پرورش برای توسعه پایدار سازمان ملل متحد، سند سازمان بهداشت جهانی ملل متحد، سند راهبردی توسط علوم و تکنولوژی در کشورهای اسلامی ، سند فراگیری سازی فرهنگ صلح یونسکو، بیانیه هزاره سازمان ملل متحد مورد بررسی قرار گرفتند.

2) در بخش اسناد و مدارک توسعه کشور، اسناد و مدارک سند چشم انداز بیست ساله سازمان ها و وزارتخانه های بخشی شامل تجارت و صنعت، فرهنگ و هنر و تربیت بدنی، بهداشت و درمان و تامین اجتماعی، حمل و نقل، آب و کشاورزی، آموزش، ارتباطات و فناوری اطلاعات ، امور دفاعی، امور قضایی، محیط زیست، تعاون و منشور جوانان مورد بررسی قرار گرفتند (قریب به 40 سازمان و وزارتخانه ) و اشارات و دلالت های آنها برای نظام آموزش وپرورش تحلیل شد.

3) در بخش مطالعات آینده پژوهی، محورهای عمده مطالعه، آینده پژوهی، آینده نگری و تعلیم و تربیت، جهانی شدن، جهانی شدن و تعلیم و تربیت، اسلام و آینده نگری، اسلام، آینده نگری و تعلیم و تربیت بودند و فلسفه انتظار، به عنوان مبنای آینده نگری تعلیم و تربیت در ایران بررسی شد.

4) در بخش مطالعات اسناد و مصوبات قانونی، قانون اساسی، مصوبات و قوانین مجلس، مصوبات و قوانین دادگاه ها، سیاست های فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، طرح بنیادی نظام آموزش و پرورش، اهداف و مصوبات شورای عالی آموزش و پرورش مورد بررسی قرار گرفته و ویژگی های انسان مطلوب از آن ها استخراج شد.

5) پس از بررسی محورهای ذکر شده در بخش مطالعه اسنادی، تحقیقات انجام شده در ارتباط با ویژگی های انسان مطلوب مورد بررسی قرار گرفت. در این بخش مطالعات مشابه یا مرتبط به دقت مورد بررسی و تحلیل قرار گرفتند.

6) در بخش بررسی متون و منابع دینی، ویژگی های انسان مطلوب نظام تعلیم و تربیت از منظر متون و منابع دینی مورد بررسی قرار گرفت که این بخش از کار توسط گروه دینی به صورت جداگانه بررسی شده است.

● نحوه استخراج اطلاعات از اسناد مطالعه شده

استخراج اطلاعات از اسناد در ارتباط با ویژگی های انسان مطلوب به دو صورت انجام شده است:

1) استخراج ویژگی ها با توجه به اشارات مستقیم، در بررسی هر یک از اسناد مورد مطالعه، کلمات، جملات و عباراتی وجود داشت که مستقیماً به ویژگی های مورد نظر اشاره می کرد.

2) استخراج ویژگی ها با توجه به اشارات غیرمستقیم ( مواردی که به صورت استنباطی عمل شد). جهت استفاده از این شیوه برای استخراج ویژگی ها با همکاران طرح پژوهشی و کمیته نظارتی طرح بحث و تبادل نظر شد و در نهایت معیارهایی برای استخراج ویژگی ها با توجه به اشارات غیرمستقیم به شرح ذیل مبنای کار قرار گرفت.

الف) عبارات یا جملاتی که خواسته معینی در ارتباط با انسان در آینده مطرح کند.

ب) عبارات یا جملاتی که مشکل یا آسیب معینی در رابطه با انسان مطرح کند.

ج) عبارات یا جملاتی که فقدان یا کمبود اساسی در مورد انسان مطرح کند.

د) عبارات یا جملاتی که ضرورت چیزی در ارتباط با انسان را معین کند.

ه) عبارات یا جملاتی که جهت گیری معینی را مشخص کند.

و) جملاتی که به صورت هدف بیان شده باشد.

● ساختار تشکیلاتی طرح

در طرح حاضر، ساختار تشکیلاتی زیر در طرح طراحی و دنبال شد:

در راستای هدف اصلی طرح که عبارت بود از تولید و شناسایی ویژگی های بالقوه برای انسان مطلوب، مطالعات در قالب 5 محور مطالعات تطبیقی، اسناد و مدارک مصوب و قانونی، برنامه های توسعه یا سندهای توسعه بیست ساله در سطح سازمان ها و نهادها، مطالعات آینده پژوهی و منابع دینی و مذهبی تحقیقات داخلی انجام گرفت. پس از شناسایی ویژگی ها نیاز به طبقه بندی و جمع بندی نهایی احساس می شد. آن چه که به عنوان مسایل اصلی در طبقه بندی یا جمع بندی مطرح شد عبارت بود از:

1) با توجه به اطلاعات گسترده تولید شده در پنج محور پژوهشی، پدیده ای تحت عنوان کثرت بیش از حد اطلاعات مربوط به ویژگی ها دلمشغولی اصلی را تشکیل می داد. به عبارت روشن تر دغدغه و چالش اصلی در این جا آن بود که چگونه این اطلاعات پراکنده و گسترده در یک چارچوب و قالب منطقی عرضه شود. این مسأله انسجام بخشی به یافته ها و طبقه بندی آن ها را ایجاب می نمود.

2) مسأله دوم عبارت بود از این که چگونه هر یک از ویژگی های اصلاحیت های به دست آمده از پژوهش را در یکی از مفاهیم یا طبقات لحاظ کرد، به نحوی که دقت و اعتبار طبقه بندی افزایش یابد و همپوشی ها به حداقل برسد؟

3) مسأله سوم عبارت بود از تلفیق اطلاعات اولیه به دست آمده از پژوهش های مختلف در قالب نظام طبقه بندی. با فرض بر این که طبقه بندی معینی وجود داشته باشد و یا تدوین شود، چگونه باید ویژگی های برخاسته از مطالعات متعدد و متنوع را با یکدیگر تلفیق و درهم تنیده نمود. چند نوع رویکرد برای انجام این مهم می توانست به کار گرفته شود؟

پرسش های فوق الذکر، اگرچه در آغاز تدوین طرح پژوهشی بسیار آسان و بد یهی می نمود، اما درعمل، بخش مهمی از زمان و منابع طرح را به خود اختصاص داد. در این راستا جلسات متعددی که به صورت ارایه گزارش در شورای علمی طرح، جلسه با ناظر محترم طرح، جلسه با مسیول محترم طرح تدوین سند و نیز جلسات متعدد با مدیران زیرطرح های پژوهشی برگزار شد، به تدریج منطق و چارچوب معینی را برای ارایه نتایج پژوهش ترسیم نمود.

● ساختار طبقه بندی ویژگی ها

با عنایت به ماهیت طرح پژوهشی، دو رویکرد متفاوت را می توان برای دسته بندی ویژگی های مختلف انسان مطلوب مورد استفاده قرار داد. در رویکرد اول، طبقه بندی خاصی را از بین طبقه بندی های مختلف ارایه شده در تعلیم و تربیت، جامعه شناسی، روان شناسی و ... بپذ یریم و بر مبنای آن ویژگی ها و صلاحیت های استخراج شده را دسته بندی نماییم. در رویکرد دوم، باور بر این است که هر بستر یا مطالعه معین، طبقه بندی معینی را دنبال می کند. به عبارت روشن تر هر طبقه بندی خود دارای فلسفه و مبنای معینی است. از این رو در مطالعه حاضر باید طبقه بندی ویژه ای عرضه شود و در آن مؤلفه های عمده شکل دهنده این ساختار طبقه بندی عرضه شود.

با عنایت به تفاوت عمده طرح پژوهشی حاضر (رویکرد آینده نگرانه) با سایر مطالعات و پژوهش های مشابه، نظر اصلی گروه های پژوهشی بر دستیابی به ساختار خاصی در طبقه بندی ویژگی ها بود. به عبارت روشن تر، مکانیزم دستیابی به ساختار طبقه بندی در طرح حاضر با استفاده از معیارها و مؤلفه های زیر بوده است:

1) بهره گیری از رویکرد استقرایی:

پژوهش حاضر و زیرطرح های پژوهشی آن اساساً با نوعی نگاه استقرایی به موضوع سازمان یافته بودند که در آن یکایک اسناد، مدارک، مصوبات ... مورد بررسی قرار گرفت و بر مبنای این بررسی ها، ویژگی های عمده شناسایی شدند. این رویکرد در ساختار طبقه بندی نیز مورد تأکید قرار گرفت. به عبارت روشن تر طبقه بندی موردنظر از طریق مفهوم پردازی ( Conceptualization) ویژگی ها و صلاحیت های استخراج شده در مطالعات مختلف به دست آمده است. بنابراین رویکرد عمده در دستیابی به نظام طبقه بندی در طرح حاضر، رویکرد استقرایی یا حرکت از جزء به کل بوده است.

2) بهره گیری از تحقیقات داخلی:

پس از انجام مطالعات اسنادی در قالب 5 محور، تمامی تحقیقات موجود در زمینه ویژگی های انسان مطلوب مورد بررسی قرار گرفت که در مجموع شامل 9 تحقیق می شد و هر کدام از این تحقیق ها به نحوی در ارتباط با طرح حاضر بودند. اهداف و محورهای تحقیقات داخلی مورد بررسی قرار گرقت و در نظام طبقه بندی در طرح حاضر از آن ها استفاده شد که جدول زیر به طور خلاصه اطلاعاتی را راجع به تحقیقات انجام شده در اختیار می گذارد.

3) توجه به ابعاد زندگی:

از آنجا که قصد اصلی سند چشم انداز بیست ساله نظام تعلیم و تربیت، به ویژه طرح ویژگی های انسان مطلوب به دنبال شناسایی کیفیت ها و صلاحیت هایی است که باید در دانش آموختگان نظام آموزشی برای زیست مؤثر در بیست سال آینده متجلی گردد، توجه به زندگی و ابعاد آن می تواند راهنمای مناسبی باشد. به عبارت دیگر به عنوان یک مؤلفه قابل توجه، می توان ابعاد زندگی آدمی در افق بیست ساله را مد نظر قرار داد و از آن برای کشف و یا خلق یک نظام طبقه بندی کمک گرفت.

4) توجه به برداشت جدید از مفهوم سواد (سواد چندگانه):

مؤلفه راهنما و مؤثر دیگر در طبقه بندی حاضر، عنایت ویژه به ساحت های تربیتی یا آن چه که ناظر بر ابعاد تربیت است، می باشد. بر مبنای برداشت های نوین، کار اصلی نظام آموزشی، تربیت یا یاد دادن سواد به دانش آموزان است. سواد (Literacy) مفهومی است که به ویژه در سالیان اخیر متحول شده و بسیار فراتر از مفاهیم سنتی آن همسان ساحت های تربیت مفروض شده است. با عنایت به این مؤلفه است که می توان از سواد علمی، سواد سیاسی، سواد اجتماعی و ... سخن گفت. برای شرح بهتر موضوع، مفهوم سواد به طور دقیق تر بحث می شود.

● مفهوم سواد:

از سواد، تعاریف مختلف و گاه متضادی ارایه شده است. برخلاف تصور، مفهوم سواد مفهومی گیج کننده و در عین حال بحث انگیز به شمار می آید. به طور کلی تعاریف مختلف سواد را می توان در قالب دو رویکرد متفاوت مورد بررسی قرار داد:

1) رویکرد خودگردان ( Literacy ) یا سنتی:

یونسکو در سال 1950 سواد را به عنوان اکتساب دانش و مهارت های خواندن و نوشتن تعریف کرده که فرد را قادر می کند در تمام فعالیت های فرهنگی یا گروهی مشارکت کند (Autonomous Approach of Literacy) (بیکر، 1994). در این برداشت، سواد به عنوان خواندن و نوشتن در نظر گرفته می شود (استریت، 1984) با سواد بودن نیز به معنای دارا بودن قابلیت استفاده از مواد و متون مکتوب و نیز مهارت های فنی مرتبط با رمزگردانی و رمزگشایی است (سیندر، 2005). براساس این دیدگاه، هنگامی که افراد باسواد می شوند، می توانند از آن برای یادگیری های بعدی استفاده کنند و یا در زندگی روزمره از آن بهره گیرند (استریت، 1984 ). چنین برداشتی از سواد، به رویکرد خودگردانی تعبیر می شود. بر پایه این دیدگاه، سواد امری فاقد جهت گیری است و می تواند برای هر نوع هدفی، خوب یا بد، و شخصی یا جمعی به کار رود.

2) رویکرد اجتماعی ـ فرهنگی سواد ( Socio Cultural Approach of Literacy):

در طی دهه 1970 و 1980 رویکرد دیگری از سواد ارایه شد که امروزه در رشته تعلیم و تربیت مورد پذیرش است. در این دیدگاه، سواد به مجموعه ای از قابلیت ها اشاره می کند که بسیار فراتر از خواندن و نوشتن است (استریت،1984 ، ص1) و به جای آن که مبتنی بر خواندن و نوشتن متون مکتوب باشد، دارای اشکال و ابعاد مختلف است. علاوه بر این اساساً این قابلیت های چندگانه کاملاً متأثر از بعد اجتماعی فرهنگی هر جامعه است. به سخن روشن تر متأثر از ارزش ها، اهداف و آرمان های یک جامعه است و نمی تواند فاقد جهت گیری باشد. براساس این رویکرد، سواد مشتمل بر مجموعه ای از قابلیت های متنوع و چندگانه است (باربالز، 1997).

آیزنر، اندیشمند شهیر حوزه برنامه درسی بر این باور است که مفهوم سواد در برداشت جدید و وسیع آن که متأثر از دیدگاه تکثرگرایی شناختی بوده، بسیار وسیع تر از خواندن و نوشتن است. از این رو، سواد می تواند شامل رمزگردانی و رمزگشایی اطلاعات در هر شکلی از بیان معنی که بشر برای انتقال معنا به کار می گیرد، باشد. به عبارت روشن تر سواد آموزی چندگانه یا چندبعدی باید در دستور کار قرار گیرد (آیزنر، 1994).

با پذیرش تلقی جدید از سواد به عنوان مجموعه ای از قابلیت ها، طبقه بندی های مختلفی نیز برای این امر از سوی صاحبنظران عرضه شده است. بیانیه رسمی یونسکو در راستای دهه سواد سازمان ملل متحد ( 2012-2003) برداشت جدید سواد را مطرح کرده است. در این بیانیه سوادهای چندگانه و چند بعدی مورد توجه قرار گرفته است (شیفر، 2003 ). از دیدگاه یونسکو، سواد دیگر به معنای خواندن و نوشتن صرف نیست؛ بلکه به معنای قابلیت ها و توانمندی های متعددی است که در قلب آن قابلیت های ارتباطی قرار دارد. برای مثال گرین و لانک شایر انواع سواد یا قابلیت های مرتبط را به شرح زیر طبقه بندی کرده اند (گرین، 1998؛ لانک شایر،1997):

1) بعد عملیاتی:

به معنای قابلیت مرتبط با زبان توانایی خواندن و نوشتن در زمینه های مختلف.

2) بعد فرهنگی:

قابلیت مرتبط با نظام معانی. یعنی فهم مسایل با توجه به زمینه های آن.

3) بعد انتقادی:

به معنای جامعه پذیرشدن و نقد و بررسی اجتماعی. به عبارت روشن تر توانایی مشارکت در امور اجتماعی و نیز تلاش در جهت اصلاح و بهبود آن.

تلقی سواد به عنوان مجموعه ای از قابلیت های چندگانه که بسیار فراتر از برداشت سنتی آن است، از سوی بسیاری دیگر از اندیشمندان و سازمان های رهبر در حوزه تعلیم و تربیت نیز به کار گرفته شده است. برای مثال مؤسسه علوم تربیتی وابسته به وزارت آموزش و پرورش ایالات متحده امریکا مجموعه سوادهای ضروری برای قرن بیست و یکم را در قالب موارد زیر نشان داده است: (NCREL, 2003 )

سواد اقتصادی ( Economic Literacy) ، سواد فناوری (Technological Literacy) ، سواد بصری (Visual Literacy) ، سواد اطلاعاتی ( Information Literacy) ، سواد چند فرهنگی (Multicultural Literacy)، سواد بین شخصی، سواد جهانی (Communicative Literacy)، سواد ارتباطی Self Direction )Literacy )، سواد خودراهبری (Literacy in New Millennium) و مانند آن.

وزارت آموزش و پرورش، علوم و کارآموزی استرالیا نیز در بیانیه ای تحت عنوان سواد در هزاره جدید (Historical Literacy) قابلیت های چندگانه را به عنوان برداشت جدید از سواد مطرح کرده است. طبقه بندی سواد تحت عنوان سواد تاریخی (Ethical Literacy) ، سواد اخلاقی(Cultural Literacy)، سواد فرهنگی (Cultural Literacy)، سواد اقتصادی، سواد سیاسی اجتماعی (Socio Political Literacy) ، سواد محیطی (Environmental Literacy) و سواد بهداشتی (Health Literacy ) نیز مؤید برداشت جدید از سواد است ( کوجوس، 2005).

به همین سان مؤسسه بین المللی برنامه ریزی آموزشی (IIEP) انواع مختلف سواد را تحت عنوان سواد مذهبی (Religious Literacy)، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و شخصی (Personal Literacy) مدنظر قرارداده است ( آرچر، 1998).

همان طورکه ملاحظه می شود، این برداشت از سواد برداشتی جدید و درعین حال متداول در ادبیات، پیش بینی قابلیت های موردنیاز در قرن بیست و یکم است. در پژوهش حاضر نیز این برداشت وسیع از سواد مدنظر می باشد.

5) استفاده از گروه های متمرکز:

بر مبنای داده های در دسترس در راستای مؤلفه های فوق الذکر جلسات متعددی که با مدیران علمی طرح صورت گرفت، طبقه بندی های متفاوتی از سوی مدیران طرح پژوهشی برای ویژگی ها بیان شد. این طبقه بندی ها به قرار زیر می باشند.

6) اعتباربخشی در کمیته نظارت:

ساختار طبقه بندی تنظیم شده در گروه نظارتی در جلسات متعدد مورد بحث و بررسی قرار گرفت و به تصویب رسید.


خبرگزاری ایسنا www isna ir
+ نوشته شده در  جمعه بیست و دوم مهر 1390ساعت 15:27  توسط سیدغلامعباس طاهرزاده  |